Мәдени мұраны сақтау мәселесі халықаралық күн тәртібіндегі маңызды бағыттардың бірі болып қала береді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымы – ЮНЕСКО алаңында мемлекеттер адамзат үшін айрықша құндылыққа ие тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғауға бағытталған шешімдерді бірлесіп қабылдайды. Осы бағыттағы маңызды оқиғалардың бірі Корея Республикасының Пусан қаласында өткен ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра комитетінің 48-сессиясы болды.
Отырыс қорытындысы бойынша Комитет Маңғыстаудың жерасты мешіттері мен олармен байланысты киелі нысандарды ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізді. Халықаралық сарапшылар бұл ескерткіштердің адамзат үшін айрықша әмбебап құндылығын мойындап, Қазақстанның мәдени мұрасының әлемдік тарихтағы маңызын және оны болашақ ұрпақ үшін сақтаудың қажеттілігін растады.
Жаңа нысан құрамына бес ескерткіш енгізілді: Бекет ата, Шопан ата, Қараман ата, Шақпақ ата және Сұлтан үпі. Ғасырлар бойы бұл орындар тек құлшылық пен зиярат ету мекені ғана емес, Ұлы даладағы сауда жолдары арқылы өткен түрлі халықтар мен мәдениеттерді тоғыстырған рухани орталықтар қызметін атқарды.
Бұл ескерткіштердің бірегейлігі олардың діни маңызымен ғана шектелмейді. Жартаста қашалып салынған мешіттер сәулет өнерінің табиғи ландшафтпен үйлесімді сабақтасуының сирек үлгісі болып саналады. Маңғыстаудың әктасты жартастарында қашалып жасалған бұл құрылыстар өңірдің қатал табиғи жағдайына бейімделген көпғасырлық сәулет дәстүрін көрсетеді. Дәл осы мәдени дәстүрлердің, рухани тарихтың және табиғи ортаның үйлесімі қазақстандық номинацияны ЮНЕСКО сарапшылары қарастыру кезінде негізгі дәлелдердің біріне айналды.
Киелі ескерткіштерді сақтау мәселесіне мемлекет деңгейінде де ерекше көңіл бөлінді. 2024 жылғы наурыз айында Атырау қаласында өткен Ұлттық құрылтай отырысында Қазақстан Президенті уәкілетті мемлекеттік органдарға Қазақстан Республикасының ЮНЕСКО және ИСЕСКО істері жөніндегі ұлттық комиссиясымен бірлесіп Маңғыстаудың жерасты мешіттерін ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізуге арналған номинациялық құжаттарды әзірлеуді тапсырған болатын.
Өтінімді әзірлеу Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің, Сыртқы істер министрлігінің, Маңғыстау облысы әкімдігінің, ұлттық ғылыми мекемелердің және мәдени мұраны қорғау саласындағы мамандардың бірлескен еңбегінің нәтижесі болды. Номинациялық досьені дайындау барысында ЮНЕСКО-ның 1972 жылғы Бүкіләлемдік мәдени және табиғи мұраны қорғау туралы конвенциясының талаптары толық ескерілді.
Қазақстан делегациясын Пусан қаласында Қазақстан Республикасының ЮНЕСКО және ИСЕСКО істері жөніндегі ұлттық комиссиясының төрағасы, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары Ерлан Қарин басқарды. Шешім қабылданғаннан кейін ол Маңғыстаудың киелі ескерткіштерінің Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілуі қазақ халқының бай тарихи әрі рухани мұрасына берілген жоғары баға ғана емес, сонымен бірге халықаралық міндеттемелерге сәйкес оларды сақтау жөніндегі жауапкершілікті де арттыратынын атап өтті.
Жаңа нысандардың ішінде Бекет ата жерасты мешіті ерекше орын алады. Бұл – Қазақстандағы ең танымал зиярат орындарының бірі. Жыл сайын мұнда Қазақстаннан және шетелден жүздеген мың зияратшы мен турист келеді. Бекет атаның тарихы тағы бір көрнекті рухани ұстаз – Шопан атаның есімімен тығыз байланысты. Оның жартасқа қашалған мешіті де ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.
Кешен құрамындағы өзге ескерткіштердің де тарихи және рухани маңызы зор. Қараман ата ғасырлар бойы өңірдегі ірі рухани орталықтардың бірі саналып келеді. Шақпақ ата Қазақстандағы ең көне жерасты мешіттерінің бірі ретінде белгілі. Ол өзінің крест тәрізді сәулеттік жоспары, бай сәндік безендірілуі және көне эпиграфикалық жазбаларымен зерттеушілердің қызығушылығын тудырып келеді. Ал Каспий теңізінің жағалауына жақын орналасқан Сұлтан үпі ежелден жолаушылар мен теңізшілер алыс сапарға шығар алдында бата тілейтін қасиетті орын ретінде құрметтеледі.
Шешім жарияланғаннан кейін Пусан конференц-орталығында жаңа Бүкіләлемдік мұра нысанына арналған салтанатты рәсім өтті. Сессия қатысушылары үшін домбырашы Мейірбан Сейітбай мен жетігенші Сабина Бауыржанова қазақтың ұлттық музыкалық шығармаларын орындады. Бұл концерт әлемдік қауымдастыққа қазақ мәдениетінің бай мұрасын таныстырып, Ұлы даланың сан ғасырлық дәстүрлерін дәріптеген мәдени тарту болды.
Бүгінде Қазақстан аумағында орналасқан ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілген жеті нысан бар. Олардың қатарында Қожа Ахмет Ясауи кесенесі, Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері, «Сарыарқа – Солтүстік Қазақстанның далалары мен көлдері» табиғи нысаны, Ұлы Жібек жолының ескерткіштері, Батыс Тянь-Шань және қоңыржай белдеудің Тұран шөлдері бар.
ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра комитетінің бұл шешімі халықаралық мәдени күн тәртібіндегі маңызды оқиғалардың біріне айналды. Маңғыстаудың киелі орындарының Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілуі тарихи ескерткіштерді сақтаудағы халықаралық ынтымақтастықтың маңызы артып келе жатқанын көрсетеді. Бүгінде әлемдік мұра нысандарын қорғау жекелеген мемлекеттердің ғана емес, бүкіл халықаралық қауымдастықтың ортақ міндеті ретінде қарастырылады. Бұл мәдени әралуандықты сақтауға және халықтар арасындағы өзара түсіністік пен мәдениетаралық диалогты нығайтуға бағытталған маңызды қадам болып саналады.
Все самое актуальное, важное и интересное - в Телеграм-канале «Немцы Казахстана». Будь в курсе событий! https://t.me/daz_asia
