Шығармашылық жазу, әдеби бейнелер мен графикалық романдар «Geschichte und Kultur der Deutschen in Kasachstan» үйірмесінің қатысушылары үшін тарихқа жаңаша көзқараспен қараудың тәсіліне айналды. «Қоныс аударушының чемоданы» атты сабақта жасөспірімдер өз ойларын еркін жеткізуді, өткен заман кейіпкерлеріне жанашырлық танытуды және өз оқиғаларын жазуды үйреніп, отбасылық естеліктің құндылығын тереңірек түсінді.
Белгілі жазушы Сергей Довлатов өзінің «Чемодан» атты әңгімелер жинағында эмиграцияға алып кеткен сегіз зат туралы баяндайды. Олардың әрқайсысы жай ғана бұйым емес еді. Офицер белбеуінің, фин шұлықтарының немесе ескі пиджактың ар жағында адамдардың тағдыры, естеліктер мен тұтас бір өмір жатты. Чемодан жадының сақтаушысына айналды. Оның ішіндегі заттар адамның өмір жолын кез келген өмірбаяннан артық айтып берді. Довлатов үшін чемодан – артта қалған үйреншікті өмірден өзімен бірге алып қалуды таңдаған дүниелер туралы жеке эмиграция тарихының символы болды.
Қостанайдағы Неміс үйінде өткен „Geschichte und Kultur der Deutschen in Kasachstan“ үйірмесінің «Қоныс аударушының чемоданы» атты шығармашылық сабағында осы әдеби бейне жасөспірімдерге басқа бір тәжірибе – Қазақстан тарихымен тығыз байланысты қоныс аудару тағдыры туралы ой қозғауға мүмкіндік берді. Қазақстан тарихы көбіне бір күні заттарын жинап, белгісіз жаққа аттануға мәжбүр болған адамдардың жолымен жазылды. Қоныстандыру саясатының, жер аударулардың және тың игеру науқанының нәтижесінде республикаға ондаған этнос пен халықтың өкілдері келді. Әрбір отбасының дерлік өз жолы, жаңа мекен іздеуі және ең қымбат дүниесін сақтап қалуға ұмтылғаны туралы тарихы бар.
Жасөспірімдерге мынадай сұрақ қойылды: егер бүгін көшіп кетуге тура келсе және өзіңізбен бірге бір ғана зат алуға мүмкіндік болса, ол не болар еді? Жауаптар ойын шеңберінен әлдеқайда асып түсті. Мәселен, кейбір заттардың неге ақшадан қымбат екені туралы әңгіме өрбіді. Максим Майер бірден шешім қабылдады: «Айфонды кейін қайта сатып аламын, ал арғы әжемнің суретін қайтара алмаймын. Сондықтан оның құндылығы әлдеқайда жоғары».
Осылайша қатысушылар адамдар туған үйін тастап, өмірді қайта бастауға мәжбүр болған түрлі тарихи жағдайларды өз бастарынан өткендей елестетіп көрді.
Одан кейін ең қызықты кезең басталды: жасөспірімдер өткен туралы әңгімелерді жай ғана тыңдап қойған жоқ, олар өз оқиғаларын жаза бастады. Creative writing шығармашылық жазу әдісінің негізгі қағидаларының бірі – нақты бір деталь арқылы оқиғаны ашу. «Кеңес немістерінің жер аударылуы туралы айтып бер» деген абстрактілі тапсырманың орнына қатысушыларға қиялын іске қосып, тарихқа белгілі бір зат арқылы үңілу ұсынылды: отбасылық Інжіл, хат, неке жүзігі немесе әженің аспаздық дәптері. Ал «Осындай жағдайға түскен адам не сезінді? Нені сақтап қалды? Неден айырылды?» деген сұрақтар тарихты әлдеқайда жеке әрі әсерлі ете түсті.
Келесі кезеңде қатысушылар визуалды әңгімелеу тәсіліне көшті. Олар күштеп қоныс аударған адамдардың тағдыры туралы графикалық романдармен танысып, өздеріне ұнаған комиксті таңдады. Тапсырма қарапайым еді: ең әсерлі кадрды тауып, оның неліктен ерекше әсер қалдырғанын түсіндіру. Полина Брозе Йессика Баб Бунде мен Петер Бергтингтің Холокосттан аман қалған балалар туралы «Мен қайтып келгенде» атты графикалық шығармасын таңдады.– «Бір ғана кадрды таңдай алмаймын, маған бәрі ұнайды», – деді ол. Басқалар тапсырманы орындап жатқанда, Полина кітапты қайтадан басынан бастап оқи бастады. Кейін ол өзіне ерекше әсер еткен сәтті тауып, өзгелерге көрсетті. Соңғы бетте қара фон, сары жұлдыз және мынадай сөздер жазылған: «Әрқайсымыздың өзімізбен бірге қалған кішкентай peckele бар. Мен сендерге өзімдікін айтып бердім». (Peckele идиш тілінен аударғанда «жүк», «теңшік» дегенді білдіреді. Дәл осы сәтте жеке қабылдау тарихи жадымен тоғысты).
«Қоныс аударушының чемоданы» тәжірибесі шығармашылықтың жасөспірімдермен тарихтың ауыр әрі күрделі беттері туралы сөйлесуге көмектесетінін көрсетті. Кейде құрғақ деректерді тізіп шығу жеткіліксіз болады. Өйткені тарих тек даталар мен оқиғалардан тұрмайды. Әрбір тарихи үдерістің артында адам тағдырлары, жоғалтулар, таңдау жасау және ең қымбат дүниені сақтап қалуға деген ұмтылыс жатыр.
Әр адамның өз «чемоданы» бар. Кейде оның ішінде фотосуреттер, хаттар немесе кітаптар сақталады, кейде естеліктер мен отбасы тарихы жатады. Дәл осындай рухани жүк өткенмен байланысты үзбеуге көмектеседі. Егер осы сабақтан кейін жасөспірім өзі үшін шын мәнінде не құнды екенін және неліктен жадыны ешнәрсемен алмастыруға болмайтынын ойлай бастаса, онда сабақтың басты мақсатына жеткені.
Автор: Маргарита Бек.
Аударманы дайындаған: Руслан Мүсіреп.
Чемодан памяти: как творчество помогает подросткам понять историю
Творческое письмо, литературные образы и графические романы стали для участников кружка «Geschichte und Kultur der Deutschen in Kasachstan» способом по-новому взглянуть на историю. На занятии «Чемодан переселенца» подростки учились выражать свои мысли, сопереживать героям прошлого и создавать собственные истории, открывая для себя ценность семейной памяти.
В знаменитом сборнике рассказов «Чемодан» Сергей Довлатов описал восемь вещей, которые увёз с собой в эмиграцию. Каждая оказалась больше, чем просто предмет. За офицерским ремнём, финскими носками или старым пиджаком скрывались люди, воспоминания и целая жизнь. Чемодан стал контейнером памяти. Вещи внутри рассказали историю жизни человека лучше любой анкеты. У Довлатова чемодан стал личной историей эмиграции, рассказом о том, что человек решил сохранить, когда привычный мир остался позади.
На творческом занятии «Чемодан переселенца» кружка «Geschichte und Kultur der Deutschen in Kasachstan» в Костанайском Немецком доме этот литературный образ помог подросткам поговорить о другом опыте: опыте перемещения, который глубоко связан с историей Казахстана. История страны во многом написана дорогами людей, которым однажды пришлось собирать вещи и отправляться в неизвестность. В результате переселенческой политики, депортаций и освоения целины в республике оказались представители десятков этносов и народов. Практически у каждой семьи есть своя история дороги, поиска нового дома и попытки сохранить самое важное.
Подросткам предложили ответить на вопрос: если бы вы уезжали сегодня и могли взять только одну вещь, что бы это было? Ответы неожиданно вывели разговор далеко за пределы игры. Например, почему некоторые вещи дороже денег? Максиму Майеру понадобилась буквально секунда, чтобы решить: «Айфон я смогу купить, а фотографию прабабушки нет, поэтому её ценность выше». Ребята примеряли на себя разные исторические ситуации, в которых людям приходилось покидать привычный дом и начинать жизнь заново.
Потом началось самое интересное: подростки не просто слушали истории о прошлом — они создавали собственные. Один из главных принципов творческого письма «creative writing», это работа через конкретную деталь. Вместо абстрактного вопроса «расскажите о депортации советских немцев» подростку предлагается запустить воображение и глубже погрузиться в эту историю через предмет: семейную Библию, письмо, свадебное кольцо или бабушкину книгу рецептов. А вопросы: «Что чувствовал человек, который оказался в этой ситуации? Что сохранил? Что потерял?», – помогли сделать историю более личной.
Следующим этапом стало обращение к визуальному рассказу. Ребята получили графические романы о судьбах вынужденно перемещённых лиц и выбрали понравившийся комикс. Задание было простым: найти самый сильный кадр и объяснить, почему именно он привлёк внимание. Полина Брозе выбрала графическую историю Йессики Баб Бунде и Петера Бергтинга «Когда я вернусь» — произведение о детях, переживших Холокост. «Я не могу выбрать кадр, мне все очень нравятся», — сказала она. Пока остальные выполняли задание, Полина начала читать книгу сначала. А потом нашла свой момент и показала его ребятам. На последней странице — чёрный фон, жёлтая звезда и слова: «У всех нас остался небольшой peckele. Я рассказала вам о своём». (Peckele в переводе с идиша означает «багаж». Этот момент стал точкой, где личное восприятие встретилось с исторической памятью).
Опыт «Чемодана переселенца» показывает, что творчество помогает говорить с подростками о сложных и болезненных страницах истории там, где простого перечисления фактов оказывается недостаточно. История не сводится к датам и событиям. За каждым историческим процессом стоят человеческие судьбы, потери, выборы и стремление сохранить самое важное.
У каждого человека есть свой «чемодан». Иногда в нем лежат фотографии, письма или книги, иногда — воспоминания и семейные истории. Именно такой багаж помогает сохранить связь с прошлым. И если после занятия подросток начинает задумываться о том, что действительно ценно и почему память нельзя заменить ничем, значит, его главная цель достигнута.
Маргарита Бек
Все самое актуальное, важное и интересное - в Телеграм-канале «Немцы Казахстана». Будь в курсе событий! https://t.me/daz_asia
